Ông Thiếu Bảo (Giám đốc nhà xuất bản Minh Đức)sau khi đã lãnh đủ 15 năm trong lao tù (do ông liên quan trong vụ NVGP) ông Thiếu Bảo trở về sống trong cảnh khó khăn ,không nơi nương tựa.Khi đó ông Thiếu Bảo đã là người đàn ông cao tuổi,ông sống độc thân,lại chẳng có nghề hay công việc gì để mưu sinh. Cũng may cho ông cựu giám đốc là ông còn có một căn nhà mặt phố bé tí tẹo ở phố Bát Đàn,diện tích chỉ khoảng 4 thuớc ca rê và còn bị đồ đạc choáng mất chỗ nên chỉ đủ chỗ cho 2 người khách .Ông Thiếu Bảo mở quán cà phê ở đó. Ban đầu quán của ông cũng có đồ ăn sáng ,nhưng vừa đắt vừa không ngon, nên không có khách gọi,ông vội vàng kết thúc không phục vụ bữa ăn sáng nữa,chỉ bán cà phê.Cung cách bán hàng cùng các đồ dùng phục vụ của quán ông Thiếu Bảo ,nghĩ lại vừa kinh ngạc vừa buồn cười bởi cà phê được rót ra chiếc tách bé xíu,tất cả ,khách gọi bất kể loại nước uống nào cũng nhận được chiếc cốc bé xíu,cứ như trẻ con chơi đồ hàng.Nhưng với một người đã sống lâu trong lao tù ,chắc ông Thiếu Bảo cho rằng như thế là xả láng lắm rồi cũng nên.

Tôi thường rủ bạn đến quán này,chủ yếu muốn ủng hộ ông là chính và cũng rất tiện là quán của ông Thiếu Bảo chỉ cách nhà tôi có vài bước chân. Ngồi quán nhấm nháp ly cà phê , nghe ông kể chuyện về những năm tháng khốn khó , ông thường chép miệng nói, cuộc đời tựa như giấc ngủ trưa. Bình thường,ông Thiếu Bảo là người hiền lành và có tính lạc quan,sau khi về nhà, gia sản không, tiền bạc không,vậy mà ông vẫn ôm mộng xuất bản. Tôi thường nghe ông nói về những kế hoạch phát triển và những chiến lược về xuất bản.Biết là ông nói phét cho thích cái miệng,nhưng thương ông đang phải sống trong cảnh khó khăn, nên cũng đành chiều ông mà gật gù tán thưởng.Vào buổi chiều ,ông hay chạy sang nhà tôi ,ngồi chơi với BXP.Có người hỏi "Ông bỏ cửa hàng mà đi thế a ?" Ông cựu giám đốc trả lời "Tôi biết vào tầm này chẳng có ma nào đến cả." BXPhái cũng quí ông Thiếu Bảo,hai người chắc từ thủa xưa đã cùng có những kỷ niệm đẹp , tôi thấy khi gặp nhau họ thường ôn lại những chuyện đã xa lắc mù khơi ,rồi cùng cười vui thích.Có hôm tôi còn thấy họ đồng thanh đọc lại bài thơ từ thủa nào :
Làm sao cũng chẳng làm sao
Dẫu có thế nào cũng chẳng làm chi
Làm chi cũng chẳng làm chi
Dẫu có bề gì cũng chẳng làm sao
Lại có lần ông Thiếu Bảo nhờ mẹ tôi chuyển giúp ông một bức thư cho một người đàn bà goá cũng là người cùng phố.Vài ngày sau ông Thiếu Bảo nhận được thư hồi âm.Không ai biết bức thư trả lời ông,người đàn bà goá ấy đã nói gì ,chỉ thấy ông Thiếu Bảo tỏ ra thất vọng và hờn rỗi,ông nói " Ở tuổi này mới lại càng cần có nhau chứ sao lại còn hỏi, Đưa nhau vào chốn bụi hồng làm chi ? "
Sau đó,tôi không còn gặp thấy ông Thiếu Bảo nữa,ông chuyển nhà đi đâu không rõ. Nghe có người nói ông đã chết bệnh ở đâu đó.

Hình trên là Phiếu Kỷ Niệm của quán Cà Phê Thiếu Bảo do Bùi Xuân Phái vẽ.(Họa sĩ đã vẽ chiều theo ý muốn của bạn) .Tấm phiếu kỷ niệm này thời ấy được đặt một xấp trên bàn,khách vào quán số 5 Bát Đàn khi ra về muốn có chút kỷ niệm ,đều có thể vô tư nhón tay lấy về vài ba tấm. Tấm phiếu kỷ niệm này,sau vài chục năm,ngày nay người ta chỉ thấy còn duy nhất một tấm do nhà sưu tầm Phudocphu lưu giữ . Tôi chưa có dịp hỏi bạn Phudocphu về số phận tấm phiếu kỷ niệm quán Cà phê Thiếu Bảo này bây giờ ra sao, hy vọng qua Entry này,bạn Phudocphu sẽ hé lộ thêm thông tin gì đó về một họa phẩm độc đáo của nhà danh họa cho mọi người cùng biết chăng.

>Cà phê Gallery 31 Cửa Đông _ Yêu thì phải nói 

>

enter 

Cà phê Lâm là quán cà phê quen thuộc của các hàn sĩ Hà Nội từ những năm 60.Chủ quán là ông Nguyễn Văn Lâm.Khách đến quán thường gọi thân thiện là Lâm Toét ,có khi còn gọi là Lâm Khói .Ông Lâm gày còm, nhỏ bé.Thực ra , mắt ông không bị toét mà do ông có thói quen hấp him cặp mắt và lúc nào mắt cũng nhòe ướt .Người mới gặp ông Lâm lần đầu cảm giác thấy ông thật "hoàn cảnh" và ông Lâm cũng biết lợi dụng cái vẻ hoàn cảnh ấy mà vận dụng vào chiêu "bị lụy kế" (Ông thường giả bộ đóng vai không có tiền nhiều để mua tranh với giá rẻ như cho không) Ông Lâm yêu hội họa bằng tình yêu bản năng, và trở thành một nhà sưu tập bất đắc dĩ.(Đương nhiên giờ đây ông được coi là nhà sưu tập cự phách và là bậc tiền bối ,sư phụ của giới sưu tập tranh hiện nay ở Việt Nam ). Bằng sự nhậy cảm bản năng,ông Lâm biết phân biệt tranh đẹp với tranh rẻ tiền, tranh sáng tạo với tranh đường mòn. Ông có con mắt tinh đời trong sự cảm nhận cái đẹp, hơn hoặc chí ít cũng chẳng thua kém gì những giáo sư ,những nhà phê bình mỹ thuật thời đó.

Ông Lâm Toét-Nhà sưu tập bất đắc dĩ,hẳn ông đã không ngờ mình nổi danh và được người đời thêu dệt nên những huyền thoại .Ông Lâm đã đương nhiên trở thành sự phụ của giới sưu tập đương đại

Ông Lâm Toét đặc biệt yêu mến văn nghệ sĩ, nhất là các họa sĩ. Bùi Xuân Phái,Nguyễn Sáng, Dương Bích Liên, Nguyễn Tư Nghiêm, Trọng Kiệm, Lưu Công Nhân,Văn Cao, Nguyễn Sĩ Ngọc...hết thảy đều là khách quen của Lâm Toét và cũng là con nợ chung thân của quán.Nhà văn Nguyễn Tuân đã nói vui rằng :"Hữu ngạn sông Saine có bảo tàng Louvre,Tả ngạn sông Hồng có Cà phê Lâm". Các họa sĩ nghèo, thường uống chịu, ghi sổ. ông Lâm không bao giờ thúc dục đòi nợ họ,khi ông nhận tranh của các họa sĩ gán nợ ông không bao giờ trả giá, không cò kè bớt một thêm hai. Các vị cho ông tranh để ông treo ,đổi lại các vị có những bữa ăn sáng gồm có hai quả trứng ốp la và bánh mỳ, sau đó lại có cả cà phê ,thuốc lá để nhâm nhi nữa.Các nghệ sĩ nghèo thoải mái gọi đồ ăn, đồ uống mà phương thức thanh toán thường không phải là bằng tiền mặt.Tất cả đều được ông Lâm ghi vào sổ nợ ,đến khi đã khá nhiều ông Lâm sẽ khẽ khàng bảo :" Này ông,đã đủ cho một bức tranh rồi đấy ông ạ." Tranh gì cũng được, ông không khe khắt. Hiện thực, siêu thực, lập thể, dã thú hay đa đa... đối với ông thì cũng thế cả thôi, ông đặt trọn niềm tin vào trách nhiệm của các nghệ sĩ,bởi nếu là tranh không hay thì không hay cho tác giả của bức tranh đó chứ ông có sao đâu.

Nguyến Sáng & Bùi Xuân Phái ở quán Cà phê Lâm_Tranh sơn dầu của Bùi Thanh Phương

Cà Phê Lâm thực sự là một kiểu "Salon chui" thời ấy,một phòng triển lãm không chính thức trưng bày tranh của các họa sĩ Hà Nội , phục vụ quần chúng trong suốt mấy thập niên từ những năm 60 cho đến khi có chính sách Mở cửa vào những năm 80, các họa sĩ Việt Nam mới được phép tổ chức triển lãm ,trưng bày những đứa con tinh thần của mình .(Đến những năm 90, họa sĩ Việt Nam mới thực sự bắt đầu có cơ hội phô diễn công lao sáng tạo nghệ thuật của mình ra trước công chúng và còn được đem tranh ra nước ngoài làm triển lãm nữa.) Vì thế,nhớ lại thời kỳ ngặt nghèo, khó khăn ấy, lịch sử mỹ thuật Việt Nam,nếu có ghi chép,tưởng cũng không nên bỏ quên công lao của ông Lâm cà phê .
Các tài liệu và bài viết đáng tin cậy về Cà Phê Lâm hầu như không có, nhưng những giai thoại và những câu chuyện thêu dệt thì nhiều.Thực tế,ông Lâm dù có phóng khoáng mấy thì cũng lấy gọi là cho mỗi họa sĩ nhiều lắm chừng dăm ba bức chứ lấy nhiều thì nhà ông diện tích chỉ có vậy , chứa vào đâu cho hết? Cách thức chơi tranh của ông Lâm cũng giống như người chơi cây cảnh vậy,cứ cây nào chưa có thì cố mà có, cây nào có rồi thì thôi.Thời ấy, người ta chơi tranh thật là hồn nhiên và thuần khiết ,chơi tranh vì thích ,vậy thôi, không hề có bất kỳ một động cơ tư lợi hay háo danh nào.Thời đó ,người vẽ tranh đã bị coi là gàn và người chơi tranh chắc còn gàn hơn. Cứ hình dung,nếu thời ấy ông Lâm sập tiệm vì nợ nần mà phải bán đồ cầm cố, thì tất cả bộ sưu tập ấy không biết sẽ bán được cho ai, bởi lẽ rất đơn giản, không có người mua tranh vẽ vào cái thời mà cả nước ,tất cả đều là "Những người cùng khổ " Và trong hoàn cảnh lịch sử ,đất nước mình khi đó dường như khép kín với thế giới bên ngoài. (Ngay cả trong thời điểm hiện tại này ,khách hàng thực lực của hội họa cũng vẫn là người nước ngoài. Người Việt cũng có nhiều người mua tranh nhưng chủ yếu vẫn... để bán lại cho người nước ngoài)

Phố Hàng Bạc_Vẽ năm 1963_Sơn dầu của Bùi Xuân Phái (Bức này ông Lâm đã bán cho T.H .Tuấn vào năm 1993)

Tranh Bùi Xuân Phái ,theo mắt tôi được thấy ,ông Lâm có khoảng 5 bức sơn dầu,kích cỡ khá lớn.Bức nhỏ nhất trong số đó đã có kích thước: 60cm x 80cm. (Đó là bức phố Hàng Bạc,bức này hiện nay đã thuộc về một nhà sưu tập Trần Hậu Tuấn.Anh bạn Tuấn này khoe với tôi rằng nhiều người đã hỏi mua bức này và cũng chính do khách hàng đã đẩy giá tới 25.000 Mỹ kim, nhưng Tuấn đã từ chối. Tuấn giải thích rằng," Bây giờ tôi cầm số tiền đó,tôi không thể tìm mua đâu được một bức tranh đẹp,to và hoành tráng như thế của Phái".
Những bức tranh của Bùi Xuân Phái có mặt tại Cà Phê Lâm đều xuất sắc và tất cả đều nhuốm màu thời gian và không gian Hà Nội một thời.Xem lại thấy xúc động. nhưng nói mầu thời gian cho sang vậy thôi chứ thực tế là bị nhuốm mầu...khói thuốc lá của khách đến Cà phê Lâm - ngày nào cũng vậy ,khách vô tư nhả khói ra trong mấy chục năm như thế thì làm gì tranh không bị tối rầm đi.
Các họa sĩ thời ông Lâm chơi tranh nay hầu như đã lần lượt qua đời,ông Lâm cũng mất cách đây vài năm, đó là nguyên do đã làm cho quán không giữ được nét quyến rũ ,lãng đãng như xưa.Bây giờ đến lại Cà phê Lâm ,có cảm giác cả chủ lẫn khách đều cùng tinh quái qúa. Tranh thì vẫn vậy, cà phê thì vẫn thế và quán không có nhiều sự đổi khác nhưng dường như sự hào hứng và tình người đã nhạt đi nhiều lắm.

...Thực tế, tôi gần như một cố vấn, trợ lý cho ông trong hầu hết các vấn đề mà ông cảm thấy nan giải. Khi có hai bố con ngồi nói chuyện với nhau, ông thường xưng là "mình" với tôi, đến nỗi nhiều khi thấy không hợp lý, mẹ tôi cũng phải can thiệp "Sao ông cứ xưng mình mình tớ tớ với nó? Hai bố con ngồi nói chuyện với nhau cứ như hai người bạn không bằng".
Có một kỷ niệm với bố mà tôi nhớ mãi. Đó là vào năm 17 tuổi, mắt của tôi bắt đầu có vấn đề, tôi cần phải có một cái kính cận nếu muốn nhìn cho rõ, nhưng không thể vay mượn được ai. Không có cách nào khác để có tiền mua kính, tôi đành mở tủ của Bùi Xuân Phái để lấy số tiền ấy. Tôi viết một bức thư, nêu rõ lý do và hẹn ngày tôi sẽ trả lại tiền vào chỗ cũ. Tôi đã hy vọng sau đó sẽ đi làm thuê và sau một tuần là có tiền và lại lặng lẽ đặt vào chỗ cũ, nếu ông không biết thì kể như không có chuyện gì xảy ra. Lúc đủ tiền, tôi yên trí mở tủ của ông để trả số tiền ấy, nhưng khi tôi mở tủ ra thì thấy một bức thư của Bùi Xuân Phái gửi cho tôi, trong thư ông viết là nếu lần sau cần tiền để giải quyết việc chính đáng thì cứ hỏi bố. Sau khi đọc thư ông, tôi muốn khóc.
Vài ngày trước khi Bùi Xuân Phái mất, tôi có hỏi ông về những người bạn mà ông quí mến nhất. BXP đã bối rối một lúc rồi kể tên 4 người bạn mà theo ông là những người có tình và là những người bạn tâm giao trong cả những thời kỳ ngặt nghèo,khốn khó nhất. Đó là nhiếp ảnh gia Trần Văn Lưu, ông Lê Chính (Trình bày báo Văn Nghệ), Họa sĩ Nguyễn Trọng Niết và nhà sưu tầm Nguyễn Bá Đạm. Một người bạn mà Bùi Xuân Phái quý trọng như một người anh, đó là nhà văn Nguyễn Tuân. Ông gọi nhà văn Nguyễn Tuân là anh, điều này tôi chưa thấy ông xưng hô như thế với ai bao giờ. Bây giờ nghĩ lại thời xưa ấy, tôi nhận thấy nhà văn Nguyễn Tuân là người bạn duy nhất của Bùi Xuân Phái từ thập niên 60-70. Trong suốt mấy chục năm ấy, như đã thành thông lệ thường niên, cụ Nguyễn Tuân luôn có quà sêu tết cho Bùi Xuân Phái, năm thì cân giò, năm thì cân thịt bò, năm thì con cá chép, năm thì chai rượu Tây. Gia đình tôi trong mấy thập niên đó, có một cái tết "ra trò" hay không một phần cũng trông chờ vào quà sêu tết của nhà văn Nguyễn Tuân vậy.