Chùa Huế        

Trước hết, ngôi chùa thường tọa lạc trong một vườn chùa, vườn rừng, dẫn dắt con người phải qua những xóm vắng, len lỏi qua các đồi thông (chùa Từ Hiếu), qua những hàng tre (Trúc Lâm, Trà Am, Hồng Ân, Kim Tiên) hoặc đơn giản chỉ bước lên một số bậc cấp (Từ Đàm, Thiên Mụ, Báo Quốc). Lối vào chùa dẫn đến tam quan ít đồ sộ mà thường thanh thoát, nhẹ nhàng. Cổng chính chỉ dành cho những ngày hội lễ đông đúc, còn hầu hết các chùa vẫn có những lối ngõ bình dị, quen thuộc vừa mang tính dân dã, đồng thời gợi nên ý niệm về nhiều pháp môn. Ngay giữa tam quan là trục chánh đạo dẫn vào tiền đường và chánh điện (thường gọi Đại Hùng Bửu điện, là ngôi nhà rường lớn, điện thờ ở ba gian giữa, hai chái làm phương trượng của sư Trụ trì hay giám tự), ngang qua khuôn sân ngoài của chùa. Sau chánh điện là mảnh sân trong vuông vức trồng hoa, cây cảnh; hai bên hai dãy thiền đường, tăng xá, nhà khách hay nhà chúng, có dạng chữ Môn (một số chùa theo chữ Khẩu). Nối liền với tăng xá là nhà hậu liêu, nhà trai, tịnh trù (nhà bếp). Hai bên và phía sau chùa là vườn chùa, thường trồng cây ăn trái. Ở đây thường xây dựng tháp mộ các tổ, vị trú trì và tăng chúng các đời (mộ táng theo khuôn hình chữ nhật, có bình phong tiền hậu, có nghi môn, phía trước là một bi đình hay mộ chí, giữa khuôn thành là một tháp lục giác hình nóc có 7 - 5 - 3 tầng tùy vào uy vọng của người quá cố). Sau vườn cây ăn trái, có thể là nơi canh tác, trồng hoa màu của chùa. Toàn cảnh chùa Huế cho thấy chất trầm mặc, quá khứ gắn liền với hiện tại, nơi thờ phụng gắn liền nơi sinh hoạt, tu học và cả mộ tháp các vị sư tiền bối.

Trong lịch sử, chùa Huế buổi khai sơn là từ những am tranh đơn sơ dạng nhà rường một gian hai chái và qua các thời kỳ, mới có dáng vẻ như hiện nay, nhất là từ phong trào Chấn hưng Phật giáo hồi đầu thế kỷ XX, nhiều thảo am được mở mang xây dựng bằng vật liệu mới giả gỗ, trở thành một dấu ấn đặc biệt ở chùa Huế. Chùa Huế chịu ảnh hưởng của kiến trúc cung đình lẫn dân gian (như trang trí tứ linh; tiếp thu lối cắt mái hai tầng, tạo dáng cổ lầu thanh thoát, nhẹ nhàng và vẫn có nơi giữ nguyên quy cách cũ với tầng mái liền, sâu và rộng, không tiền đường của mái đình dân gian...). Ngoài những nóc quyết trang trí kỹ, nội thất chùa Huế bình dị, màu sắc không sặc sỡ mà ấm cúng, uy nghiêm.

Trong một không gian vừa có chiều sâu, vừa có chiều cao, nội điện được thiết trí ba gian thờ với từng án trong cao ngoài thấp: án trên cùng gian giữa tôn trí tượng Phật Tam thế (A Di Đà, Thích Ca, Di Lặc); gian tả thiết tượng Quan Thánh, có Quan Thái tử và Châu Đại tướng đứng đầu, kèm thêm tượng gỗ ngựa Xích Thố và thanh long đao; gian hữu tôn trí tượng Thánh Mẫu Thiên Y A Na có ngọc nữ đứng hầu. Cả hai gian tả hữu đều có án tả hữu tòng tự để tôn trí tượng Thập Điện Minh vương, tượng Thập Bát La Hán và hai tượng Hộ pháp. Đây là cách thờ tự truyền thống, thể hiện rõ tính Phật giáo đại chúng và quan niệm Tam giáo đồng nguyên. Mặt sau nội điện, các chùa thường thiết trí án thờ tổ, bao gồm long vị các tổ và tăng chúng quá cố. Ở các chùa còn có án thờ những người có công đức và vong linh được ký thác cho chùa.

Trong cơ cấu hệ thống cơ sở tâm linh hoàn chỉnh của một cộng đồng, không thể tách rời đình, chùa khỏi miếu vũ: miếu thành hoàng, miếu khai canh khai khẩn, miếu Văn Thánh, miếu Võ Thánh (ở cấp độ làng), miếu xóm, miếu cô hồn (cấp độ xóm),... Vị trí tọa lạc của các miếu thành hoàng, khai canh, khai khẩn tùy thuộc vào thần tích truyền lại; còn các miếu của xóm, thường nằm ở vị trí uy nghiêm, đầu hoặc cuối xóm. Quy mô của miếu tùy thuộc vào vị thế của làng, của xóm, có khi chỉ là một bệ đá đặt bát hương, có nơi được xây cất một gian hai chái và cả nhà rường ba gian hai chái, như miếu thành hoàng làng Thế Lại (nằm trên đường Bạch Đằng, thuộc phường Phú Hiệp) là nơi thờ thần khai canh Hồ Đại Tướng quân và các vị tiền hiền khai khẩn, miếu của làng có quy mô lớn với dạng nhà rường ba gian hai chái, 36 cột; nội thất ba gian giữa đặt kín các khám thờ, án thờ, kiệu, lỗ bộ... Nghi lễ cúng tế ở các miếu thường theo lệ tế của làng là Xuân Thu nhị kỳ, tảo mộ.

Ngoài ra, ở Huế còn có hệ thống miếu vũ của kinh đô xưa như đàn Nam Giao (tế trời), đàn Xã Tắc (tế thần Lúa, thần Đất), Văn Miếu (thờ Khổng Tử và ghi danh bia đá các vị tiến sỹ), Võ Miếu, Triệu Miếu (thờ thân phụ chúa Tiên là Nguyễn Kim), Thái Miếu (thờ các chúa Nguyễn), Thế Miếu (thờ các vua Nguyễn), điện Hòn Chén (thờ Thánh Mẫu Thiên Y A Na)...

Hệ thống đình, chùa, miếu vũ phong phú cả về quy mô, loại hình kiến trúc lẫn ý nghĩa thể hiện, phản ánh sinh động đời sống tinh thần nhiều mặt, đậm tính nhân văn của người dân nơi đây.